Μοντέλα διαχωρισμού (unbundling) κατά το Δίκαιο της Ενέργειας

2021-06-20

Αδιαμφισβήτητος στόχος της ΕΕ, είναι - μεταξύ άλλων - η ολοκλήρωση της εσωτερικής αγοράς. 

Στον τομέα της αγοράς ενέργειας ειδικότερα αποσκοπείται η βελτίωση των πόρων και υποδομών ενέργειας εκάστου κράτους μέλους, η εξοικονόμηση των ενεργειακών πόρων (προς τον σκοπό της περιβαλλοντικής προστασίας), αλλά και επιπρόσθετα η αποτελεσματικότερη χρήση των κεφαλαίων που δαπανώνται σε ενεργειακές δραστηριότητες. 

Είναι εξίσου σαφές και αναντίρρητο, αλλά και νομικώς δεσμευτικό ότι η απελευθέρωση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας κλπ. δεν πρέπει να αντιστρατεύεται την ασφάλεια εφοδιασμού, αλλά και την περιβαλλοντική προστασία.

Οι Οδηγίες της ΕΕ, πάλαι ποτέ επέβαλλαν τον διαχωρισμό των δραστηριοτήτων της κάθε ολοκληρωμένης επιχείρησης κάθε κράτους μέλους της, δίχως, όμως, να μεταβάλλεται απαραιτήτως η κυριότητα.

Η ΕΕ τοιουτοτρόπως θέτει με τη θέσπιση της Οδηγίας 2009/72 και του Κανονισμού 2009/714 ένα κοινό μοντέλο (άλλως, πρότυπο) σχεδιασμού για την ηλεκτρική ενέργεια στα κράτη μέλη, αξιοποιώντας όμως παράλληλα και την υπάρχουσα υποδομή και τους πόρους. Η Οδηγία αυτή εντάσσεται στο λεγόμενο «τρίτο ενεργειακό πακέτο» και επιβάλλει, όπως προελέγη τον υποχρεωτικό αποτελεσματικό διαχωρισμό (unbundling) στις καθετοποιημένες επιχειρήσεις (όπως παρ' ημίν η ΔΕΗ) όλων των δραστηριοτήτων τους, παραγωγής, μεταφοράς, διανομής και προμήθειας. Η μη πλήρης τήρηση των κελευσμάτων των προηγούμενων «πακέτων» από τα κράτη μέλη συνηγόρησε υπέρ της θεσπίσεως αυτής της Οδηγίας.

Βεβαίως, και η Οδηγία αυτή ερείδεται στην αρχή της αναλογικότητας.

Έτσι, ιδίως με την εδώ συζητούμενη Οδηγία 2009/72 στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, επεβλήθη ο Ιδιοκτησιακός Διαχωρισμός στα κράτη μέλη στον τομέα της ενέργειας, με ταυτόχρονη επιλογή 1 εκ των 3 ιδιοκτησιακών μοντέλων, ήτοι:

  • Ο Πλήρης ιδιοκτησιακός διαχωρισμός (αλλιώς καλείται Ownership Unbundling)
  • Ο Aνεξάρτητος Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς (ISO)
  • Ο Ανεξάρτητος Διαχειριστής Μεταφοράς (ΙΤΟ)

Η Οδηγία 2009/72 θεσπίζει μία σειρά από αυστηρούς κανόνες για την εξασφάλιση της ανεξαρτησίας των διαχειριστών των δικτύων μεταφοράς από τις επιχειρήσεις πώλησης/προμήθειας ηλεκτρικής ενέργειας. Τοιουτοτρόπως, περιστέλλεται ο ασκούμενος έλεγχος της μεταφοράς/διανομής από τις επιχειρήσεις πώλησης/προμήθειας.

Στην ελληνική έννομη τάξη, ο Ν. 4001/2011 που ενσωμάτωσε τις Οδηγίες του 3ου ενεργειακού πακέτου και εξακολουθεί ισχύων (με τροποποιήσεις), το προέταξε το υπό 3) μοντέλο, διότι διασφαλίζει την παροχή της μεταφοράς με τον βέλτιστο εξ οικονομικής απόψεως τρόπο, αφού ο κύριος των παγίων του Συστήματος έχει την πλήρη ευθύνη διαχείρισης, εκμετάλλευσης, αλλά και ανάπτυξης του δικτύου αυτού. Ο δε Διαχειριστής περαιτέρω υπόκειται σε πιστοποίηση. 

Στην Ελλάδα ο ΑΔΜΗΕ ΑΕ (αρμόδιος για την υψηλή τάση) είναι ο (πιστοποιημένος) Ανεξάρτητος Διαχειριστής Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας, ο οποίος και θεσπίστηκε με τον Ν. 4001/2011. Σημειωτέον για λόγους πληρότητας πως έως το 2012 ο διαχειριστής μεταφοράς ήταν ο λεγόμενος ΔΕΣΜΗΕ, ο οποίος διαχωρίστηκε έπειτα σε ΑΔΜΗΕ και σε ΛΑΓΗΕ (υπεύθυνος για τη διενέργεια του ημερήσιου ενεργειακού προγραμματισμού). Ο ΛΑΓΗΕ ύστερα (Λειτουργός της Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας) διαχωρίστηκε σε Διαχειριστή ΑΠΕ και Εγγυήσεων Προέλευσης (ΔΑΠΕΕΠ) και στο Ελληνικό Χρηματιστήριο Ενέργειας.

Το μοντέλο απελευθέρωσης της αγοράς ξεκίνησε σε μας από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μετά τις περιπέτειες με τους προτέρως ισχύσαντες νόμους 2773/99, 3175/03 κλπ. ισχύει ο Ν. 4001/2011, ο οποίος θεσπίζει (ή, καλύτερα, ευαγγελίζεται) τον πλήρη διαχωρισμό των δραστηριοτήτων του Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς, καθώς και Συστήματος Διανομής από τις δραστηριότητες του Λειτουργού της Αγοράς ενέργειας, αλλά και των λοιπών «παικτών» στην αγορά ενέργειας (ήτοι των παραγωγών/προμηθευτών/εμπόρων ενέργειας).

Η ελληνική αγορά ενέργειας τελεί σε διαρκή «ωρίμανση», θα λέγαμε, αφού πλέον στόχος είναι η ενοποίηση των επιμέρους διάσπαρτων αγορών. Το Σύστημα της Ελλάδας ομολογουμένως, όπως γίνεται δεκτό στη θεωρία και σύμφωνα με την ασκηθείσα κριτική, είναι ιδιαίτερο σε σχέση με τα λοιπά παρόμοια ευρωπαϊκά. 

Αναφορικά με τον ΑΔΜΗΕ, ο τελευταίος συνιστά από το 2012 ανώνυμη εταιρεία ανεξάρτητη λειτουργικά και διαχειριστικά, όπως επιτάσσεται από την ως άνω Οδηγία του 3ου πακέτου. Σημειώνεται ότι ως τον 6/2017 ήτο θυγατρική της ΔΕΗ, ενώ έκτοτε έχει πάλι υποστεί αλλαγές ως προς το υιοθετούμενο μοντέλο, αφού στόχος είναι να επέλθει πλήρης ιδιοκτησιακός διαχωρισμός.