Πρόσβαση στην περιβαλλοντική πληροφορία από ΜΚΟ με βάση τη Σύμβαση Aarhus (γνωμοδότηση)

2021-06-30

Προσφάτως, το Γραφείο μας κλήθηκε να απαντήσει με γνωμοδότηση στο ερώτημα πώς μία περιβαλλοντική ΜΚΟ θα μπορούσε να αποκτήσει, με χρήση εργαλείων διεθνούς δικαίου, πρόσβαση σε επιμέρους (σημαντικές) περιβαλλοντικές πληροφορίες, σχετιζόμενες με μελλοντικό ενεργειακό έργο, αν η αρχή αρνείται να τις χορηγήσει. Η απάντηση δίνεται μέσω της Σύμβασης Άαρχους (Aarhus - στη συνέχεια αναφέρεται με το ελληνικό όνομα).

Επισημαίνεται ότι υπάρχουν ακόμα αρκετές νομικές οδοί που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν. 

Ένας βασικός, λοιπόν, πυλώνας της Συμβάσεως του Άαρχους είναι και η πληροφόρηση του κοινού για θέματα περιβάλλοντος, με αίτημα τη συμμετοχή, τη διαφάνεια, την επίρρωση της δημοκρατίας, την επίτευξη χρηστής διακυβέρνησης. Η Σύμβαση Άαρχους (που είναι mixted aggrement), λοιπόν, είναι ένα το πιο ενισχυμένο νομικό εργαλείο σε διεθνές επίπεδο για την κατοχύρωση, προάσπιση των διαδικαστικών περιβαλλοντικών δικαιωμάτων.

Η πρόσβαση στην περιβαλλοντική πληροφορία είναι μία ειδικότερη έκφανση του δικαιώματος πληροφόρησης. Στην έννοια της «πληροφορίας» (νομική έννοια) εμπίπτει συλλήβδην κάθε πληροφορία για την κατάσταση των στοιχείων του περιβάλλοντος (π.χ. τη φύση, τα ύδατα...) για πληθώρα παραγόντων (π.χ. θόρυβος...).

Για την απόκτηση πρόσβασης στην πληροφορία, δεν απαιτείται η ύπαρξη ενδιαφέροντος ή εννόμου συμφέροντος. Η δε πρόσβαση σε αυτή συνιστά τον κανόνα και τον σκοπό της σύμβασης. Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε περίπτωση εξαίρεσης από την υποχρέωση χορήγησης πρόσβασης στις πληροφορίες αυτές δέον να ερμηνεύεται περιοριστικώς. Στις ακόλουθες περιπτώσεις ενδεικτικώς δύναται (ύπαρξη διακριτικής ευχέρειας της αρχής) να αρνηθεί την πρόσβαση στην πληροφορία, όταν η τελευταία μπορεί να επηρεάσει τον εμπιστευτικό χαρακτήρα των διαδικασιών των δημοσίων αρχών ή τις διεθνείς σχέσεις, τη λειτουργία της δικαιοσύνης, τη δίκαιη δίκη (6 ΕΣΔΑ), την εμπιστευτικότητα δικαιωμάτων βιομηχανικής ή πνευματικής ιδιοκτησίας ή τα προσωπικά δεδομένα. Οι εξαιρέσεις αυτές ερμηνεύονται συσταλτικώς. Εξάλλου και η αρχή in dubio pro libertate διέπει σύμπασα την έννομη τάξη σε ένα φιλελεύθερο, δημοκρατικό κράτος.

Στο εν λόγω ζήτημα, λοιπόν, που χειριστήκαμε, η περιβαλλοντική ΜΚΟ ενδιαφέρεται να αποκτήσει πρόσβαση σε πληροφορίες της ΜΠΕ (στην αδειοδοτική διαδικασία, προφανώς κατά τον Ν. 4014/2011 ή παλαιότερο, αν είχε εκκινήσει με άλλον νόμο η αδειοδότηση) για ένα σημαίνον έργο, με πρόδηλες επιπτώσεις στο περιβάλλον. Η αρχή αρνείται με την αιτιολογία της εμπιστευτικότητας των ζητούμενων πληροφοριών. Αφού εξαντλήθηκαν, ως επισημαίνεται, οι εθνικές διαδικασίες (π.χ. μια διοικητική προσφυγή ή ακόμα και δικαστική εναντίον της παράλειψης οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας, κατά το ΠΔ 18/89), η ΜΚΟ επιθυμεί να συνεχίσει τις νομικές της ενέργειες. Στο σημείο τούτο, δέον όπως επισημανθεί πως η Σύμβαση Άαρχους συνιστά ακριβώς την πλέον σημαντική Σύμβαση για τα περιβαλλοντικά διαδικαστικά δικαιώματα, καθώς λειτουργεί στο πλαίσιό της μία Επιτροπή Συμμόρφωσης, που λειτουργεί διαφανώς και στην οποία - κατ' εξαίρεση απ' ό, τι ισχύει με τις λοιπές πολυμερείς περιβαλλοντικές συμφωνίες - υπάρχει η δυνατότητα υποβολής αναφορών και από πολίτες και από ΜΚΟ. 

Συνεπώς, η ΜΚΟ δύναται - σε διεθνές επίπεδο - να υποβάλει τη σχετική αναφορά στην Επιτροπή Συμμόρφωσης της Σύμβασης Άαρχους, ότι δηλ. η Ελληνική Δημοκρατία αρνείται να χορηγήσει πρόσβαση στην πληροφορία, ως όφειλε. Η Σύμβαση χορηγεί απευθείας σχετικό δικαίωμα στη ΜΚΟ. Ο δε μηχανισμός συμμόρφωσης με τη Σύμβαση λειτουργεί επί τη βάσει της συνεργασίας και της ενίσχυσης ικανοτήτων (capacity building) και επίσης είναι ευέλικτος, καινοτόμος (μακριά από συγκεκριμένες πεπαλαιωμένες «δικομανείς» λογικές) και ως εκ τούτου εξισορροπητικός, ενώ αποφεύγει και τις «συγκρούσεις συμφερόντων» που τυχόν αναφύονται από τα αιτήματα των ΜΚΟ. Η Επιτροπή επίσης, εκτός από την Σύμβαση Άαρχους λαμβάνει υπόψη και το λοιπό διεθνές δίκαιο, ενώ συνεργάζεται με την εν λόγω ΜΚΟ (αν αποφασίσει να πάει σε αυτήν).

Τέλος, επισημαίνεται ότι υπάρχει και η δυνατότητα προσφυγής στο ΕΔΔΑ, αν θεμελιωθεί η ύπαρξη δικαιώματος στην πληροφόρηση κατά την ΕΣΔΑ.